ต้นวานิลลาเติบโตอย่างไร ในฟาร์มของครอบครัวที่กรุงเทพฯ

วานิลลามาจากไหน

วานิลลามาจากฝักที่ผ่านการบ่มของ Vanilla planifolia กล้วยไม้เลื้อยที่มีถิ่นกำเนิดในเม็กซิโกและอเมริกากลาง และเป็นกล้วยไม้ชนิดเดียวที่ปลูกเป็นพืชอาหารในวงกว้าง ปัจจุบันปลูกกันทั่วเขตร้อน ในแถบราว 20 องศาเหนือและใต้ของเส้นศูนย์สูตร และวานิลลาธรรมชาติส่วนใหญ่ของโลกมาจากมาดากัสการ์

นอกถิ่นกำเนิด ดอกวานิลลาไม่มีแมลงที่ช่วยผสมเกสรได้อย่างสม่ำเสมอ จึงแทบไม่ติดฝักเลยเป็นเวลานาน จนในปี ค.ศ. 1841 (พ.ศ. 2384) เอ็ดมง อัลบิอุส (Edmond Albius) เด็กชายวัย 12 ปีที่ตกเป็นทาสบนเกาะเรอูนียง ค้นพบวิธีผสมเกสรด้วยมือที่ทำได้รวดเร็ว ผู้ปลูกทั่วโลกรวมถึงเรายังใช้วิธีนี้มาจนถึงทุกวันนี้

ฟาร์มของเรา

Vanilor ปลูกอยู่บนที่ดินแปลงเดียวของครอบครัวกลางกรุงเทพฯ แปลงเล็กโดยตั้งใจ เพราะดอกทุกดอกต้องใช้มือคนดูแล ฟาร์มขนาดนี้จึงดูแลได้ใกล้ชิดทีละต้น

ที่ตั้ง

กรุงเทพฯ ประเทศไทย ละติจูดราว 13.7° เหนือ

แปลงปลูก

528 ตร.ม. (22 × 24 ม.) ที่ดินของครอบครัว

จำนวนต้น

1,000 ต้นเมื่อปลูกเต็มแปลง เสาละ 4 ต้น

สายพันธุ์

Vanilla planifolia

สภาพการปลูก

24–32 °C ความชื้น 75–85 % แสงรำไร

ช่วงออกดอก

เมษายนถึงต้นมิถุนายน

ช่วงเก็บเกี่ยว

พฤศจิกายนถึงมกราคม

การบ่ม

ราว 6 เดือน ในห้องบ่มเล็ก ๆ ภายในแปลง

พืชร่วมแปลง

ขมิ้น ตะไคร้ โกโก้ พริกไทยดำ

จากกิ่งพันธุ์สู่ฝักที่บ่มแล้ว

1. 1

   เตรียมพื้นที่ปลูก

   ต้นวานิลลาไม่ชอบน้ำขัง เราปรับพื้นแปลงให้เรียบบนชั้นระบายน้ำ และผสมวัสดุปลูก (ขุยมะพร้าว เปลือกไม้ แกลบ ปุ๋ยหมัก และหินภูเขาไฟ) เองในแปลง แล้วบ่มทิ้งไว้ 4–6 สัปดาห์ก่อนเริ่มปลูก

2. 2

   ปลูกจากกิ่งของต้นแม่ที่โตเต็มที่

   วานิลลาขยายพันธุ์ด้วยกิ่งปักชำ ไม่ใช่เมล็ด กิ่งของเรายาว 60–100 ซม. ตัดจากต้นแม่ที่โตเต็มที่ต้นเดียว แล้วปลูกเสาละ 4 ต้น กิ่งจากต้นแม่ที่โตเต็มที่ออกดอกได้ในราว 18 เดือน ส่วนต้นกล้าอ่อนจากเรือนเพาะชำอาจใช้เวลาถึง 4 ปี

3. 3

   จัดทรงเถา

   วานิลลาเป็นกล้วยไม้เลื้อย แทนที่จะปล่อยให้เลื้อยขึ้นสูง เราพาดเถาไปตามลวดในแนวนอน เพื่อให้ดอกบานอยู่ระดับอก ดอกที่ออกในช่วง 18 เดือนแรกจะถูกเด็ดทิ้ง เพื่อให้ต้นสะสมกำลังก่อน

4. 4

   ให้หน้าแล้งช่วยกระตุ้นการออกดอก

   ต้นวานิลลาต้องผ่านช่วงแล้งเล็กน้อยราว 1–2 เดือนก่อนออกดอก หน้าแล้งของกรุงเทพฯ ช่วงธันวาคมถึงกุมภาพันธ์ทำหน้าที่นี้ให้เอง

5. 5

   ผสมเกสรดอกวนิลาทุกดอกด้วยมือ

   ดอกวานิลลาแต่ละดอกบานเพียงเช้าเดียว ผู้ผสมเกสรใช้ไม้ไผ่เล็ก ๆ งัดแผ่นเยื่อบาง ๆ ในดอกที่กั้นเกสรตัวผู้กับเกสรตัวเมียไว้ แล้วกดให้แตะกัน ในฤดูดอกบาน งานนี้ใช้เวลา 4–6 ชั่วโมงทุกเช้า เราเก็บฝักไว้ช่อละ 6–8 ฝัก เพื่อไม่ให้ต้นรับภาระมากเกินไป

6. 6

   รอให้ฝักแก่

   ดอกที่ผสมติดจะกลายเป็นฝักสีเขียว ซึ่งใช้เวลาราว 9 เดือนกว่าจะแก่ เราเก็บทีละฝักระหว่างพฤศจิกายนถึงมกราคม เมื่อปลายฝักเริ่มเป็นสีเหลือง

7. 7

   บ่มฝัก

   ฝักสดแทบไม่มีกลิ่นวนิลาเลย กลิ่นหอมเกิดขึ้นระหว่างการบ่ม ซึ่งใช้เวลาราว 6 เดือน ดังที่อธิบายด้านล่าง

การบ่มฝักวนิลา

ฝักวานิลลาสีเขียวแทบไม่มีกลิ่น การบ่มคือสิ่งที่เปลี่ยนฝักให้กลายเป็นวานิลลา ตลอดราว 6 เดือน ฝักจะคล้ำลง แห้งลง และสร้างวานิลลิน โมเลกุลที่ให้กลิ่นวนิลาเป็นส่วนใหญ่ ฝักสดราว 4.5–5.5 กิโลกรัมจะได้ฝักที่บ่มแล้วราว 1 กิโลกรัม

พืชร่วมแปลง

ระหว่างแถวต้นวานิลลายังมีพืชอีกสี่ชนิด แต่ละชนิดมีหน้าที่ในฟาร์ม และแต่ละชนิดคือตัวละครในซีรีส์

• ขมิ้น ในซีรีส์คือ “ขมิ้น” นักรบขมิ้น ในฟาร์ม ขมิ้นคลุมพื้นดินใต้ร่มเงาระหว่างเถาวานิลลา ช่วยไม่ให้ดินแห้ง
• ตะไคร้ ในซีรีส์คือ “ตะไคร้” นักสอดแนม ในฟาร์ม ตะไคร้ปลูกเป็นแนวรอบแปลง รากช่วยยึดดินไว้เมื่อฝนมา
• โกโก้ ในซีรีส์คือ “ผู้เฒ่าโกโก้” ในฟาร์ม โกโก้ชอบร่มเงาและอากาศชื้นแบบเดียวกับวานิลลา ทั้งสองจึงอยู่ใต้ร่มไม้เดียวกัน
• พริกไทยดำ ในซีรีส์คือ “พริก” จอมเจ้าเล่ห์ ในฟาร์ม พริกไทยเป็นไม้เลื้อยเหมือนวานิลลา และเลื้อยเกาะหลักแบบเดียวกัน

รู้จักตัวละคร

คำถาม

ปลูกวานิลลาในประเทศไทยได้ไหม

ได้ วานิลลาเป็นกล้วยไม้เขตร้อนที่เติบโตในแถบราว 20 องศาจากเส้นศูนย์สูตร และกรุงเทพฯ อยู่ที่ละติจูดราว 13.7° เหนือ ต้นวานิลลาต้องการความร้อน ความชื้น แสงรำไร และช่วงแล้งสั้น ๆ เพื่อกระตุ้นการออกดอก ซึ่งหน้าแล้งของกรุงเทพฯ ช่วงธันวาคมถึงกุมภาพันธ์มีให้พอดี

ปลูกวานิลลานานแค่ไหนกว่าจะได้ผลผลิต

ต้นที่ปลูกจากกิ่งของต้นแม่ที่โตเต็มที่ออกดอกได้ในราว 18 เดือน ส่วนต้นกล้าอ่อนอาจใช้เวลาถึง 4 ปี หลังผสมเกสรด้วยมือ ฝักใช้เวลาราว 9 เดือนกว่าจะแก่ และการบ่มใช้เวลาอีกราว 6 เดือน

ทำไมวานิลลาถึงราคาแพง

เกือบทุกขั้นตอนต้องใช้มือ ดอกแต่ละดอกบานเพียงเช้าเดียวและต้องผสมเกสรด้วยมือ ฝักใช้เวลาราว 9 เดือนกว่าจะแก่ และต้องบ่มต่ออีกหลายเดือน ฝักสดราว 4.5–5.5 กิโลกรัมได้วานิลลาที่บ่มแล้วเพียง 1 กิโลกรัม นอกจากนี้วานิลลาธรรมชาติส่วนใหญ่ของโลกมาจากประเทศเดียวคือมาดากัสการ์ ปีไหนที่นั่นเก็บเกี่ยวได้ไม่ดี ราคาก็ขยับไปทั่วโลก

วานิลลากับวานิลลินต่างกันอย่างไร

วานิลลินคือโมเลกุลหลักที่ให้กลิ่นวนิลา แต่ฝักวานิลลาที่บ่มแล้วยังมีสารหอมอีกหลายชนิด รสชาติจึงกลมกล่อมกว่า กลิ่นวนิลาที่ขายกันส่วนใหญ่ในปัจจุบันใช้วานิลลินที่สังเคราะห์ในห้องแล็บ ไม่ได้มาจากฝักวานิลลา